Doniesienia Naukowe

Kiedy one się kurczą, Ty się starzejesz!

Naszym dzisiejszym bohaterom – a przede wszystkim roli, jaką odgrywają w warunkowaniu długości ludzkiego życia – poświęca się ostatnio coraz więcej uwagi. Odkryła je Australijka Elizabeth Blackburn, biolog molekularna i laureatka Nagrody Nobla z 2009 roku (o jej historii i badaniach możesz przeczytać w tej książce) .1 Te fragmenty chromosomu, które zabezpieczają jego końce w trakcie replikacji, są niezwykle ważne w perspektywie badań nad długowiecznością. Tempo ich skracania jest bowiem ściśle powiązane z tym, jak długo żyjemy.

Czy już wiesz, co będzie tematem dzisiejszego artykułu? Tak, tak. Przyjrzymy się telomerom.

Długość ma znaczenie

Przynajmniej w wypadku chromosomów. DNA każdej z naszych komórek jest tak gęsto upakowane, że jeśli byśmy je rozwinęli, rozciągnięta helisa miałaby długość około dwóch metrów. Wyobraź sobie, że taki „sznurek” z sekwencją genomu posiadasz w prawie każdej komórce swojego ciała!

Ten sznurek nie jest byle jak zaplątany, wręcz przeciwnie – jest starannie nawinięty na nukleosomy (jednostka strukturalna DNA), które jak stary kabel od telefonu stacjonarnego można skręcać praktycznie w nieskończoność. Takie skręcone struktury nazywamy chromosomami. Większość naszych komórek posiada 23 pary chromosomów. Jak się okazuje, ich skracanie powiązane jest ze starzeniem się ludzkiego organizmu.

Z każdym podziałem komórkowym nasz materiał genetyczny zostaje skopiowany. Procesem tym zajmują się polimerazy DNA. Choć całkiem nieźle spełniają swoją rolę, brakuje im kilku kluczowych umiejętności, aby poprawie replikować końcówki chromosomów (fachowo zjawisko to określa się terminem problemu replikacji końca).2 W drodze ewolucji z pomocą przyszły im… telomery!

Chromosomy uznane za „złamane” czeka działanie systemów naprawczych DNA, rekombinacja lub, co gorsza, przyłączenie do innego złamanego końca. Takie zabiegi prowadzą do niestabilności genomu i szybkiego starzenia się komórek. Telomery pomagają chronić końce chromosomów przed takim losem.

Telomery – bohaterowie późnej starości

Telomery istniały już w pierwotnych organizmach (ok. 400 millionów lat temu). Od tego czasu niewiele się zmieniły.3 To dowód na to, że stanowią sprawdzony system, niezwykle potrzebny do ochrony genomu przed przedwczesnym starzeniem.

Co ciekawe, długość telomerów, czyli ilość powtórzeń sekwencji „TTAGGG”, znacznie różni się nie tylko pomiędzy gatunkami, ale także pomiędzy osobnikami tego samego gatunku, wewnątrz tkanek jednego osobnika, a nawet pomiędzy poszczególnymi chromosomami w tej samej komórce!

Między innymi z tego względu przez lata trudno było naukowcom udowodnić zależność telomerów od wieku – zbyt duża liczba zmiennych utrudniała obliczenia statystyczne. Na przykład telomery myszy są zdecydowanie dłuższe od ludzkich, co kompletnie nie współgra ze średnią długością życia gatunku.

Przełom przyniosły badania śledzące nie długość, a dynamikę telomerów, która determinuje średnią długość życia organizmu.4 Powolna erozja długich telomerów rokuje dłuższe życie niż bardzo szybkie skracanie się jeszcze dłuższych – co wyjaśnia wspomnianą wyżej różnicę między myszą a człowiekiem.5 Stąd badania długowieczności na myszach jako organizmie modelowym zupełnie nie przekładają się na ludzkie realia.

Nasze telomery z każdym podziałem komórkowym skracają się dużo wolniej. W pewnym momencie chromosomy osiągają krytyczną długość, przy której komórki przestają funkcjonować, zatrzymują podziały i umierają. Organizmy żyjące ekstremalnie długo charakteryzuje brak skracania się telomerów lub nawet ich wydłużenie.6

Każdy telomer ma dwa końce

Natura oczywiście nie zostawiła nas na pastwę losu z przykrótkimi telomerami. W organizmie istnieją dodatkowe mechanizmy wydłużania erodujących struktur. Telomeraza – enzym nukleoproteinowy (białko w towarzystwie cząsteczki RNA) – jest odpowiedzialna za dodawanie nowych końcowych sekwencji chromosomów, gdy te ulegają skróceniu po podziałach komórkowych.

Telomerazy są jednak białkiem luksusowym i nie występują w każdym rodzaju komórki. Do gustu szczególnie przypadły im komórki macierzyste, gamety oraz (uwaga!) nowotwory. Niestety długie telomery pozwalają na nieskończenie wiele podziałów komórkowych. Z kolei komórki, które niekontrolowanie się dzielą, to właśnie komórki nowotworowe. Dlatego bardzo ważna jest równowaga pomiędzy skracaniem, a nadbudową telomerów.7


Anegdota: studenci genetyki po wykładzie na temat telomerów myślą, że właśnie odkryli białko nieśmiertelności – telomerazę. Na kolejnym wykładzie dowiadują się jednak, że telomerazy nie można sobie ot tak uaktywniać w komórkach somatycznych (czyli dojrzałych komórkach naszego ciała), ponieważ grozi to patologiczną formą nieśmiertelności. Chcąc przedłużyć życie, moglibyśmy przypadkiem uruchomić procesy onkogenezy. W tym momencie u większości młodych naukowców zachwyt telomerazą przemija.


Korzystając z okazji, chciałabym obalić mit kremów odmładzających z telomerazą – nie ma żadnych badań potwierdzających aktywność tego enzymu w postaci kremu. Nawet jeśli telomeraza w kremie byłaby aktywna, nikt nie jest w stanie udowodnić, że enzym przedostanie się przez naskórek do komórek skóry właściwej, a potem do wnętrza jądra komórkowego, gdzie znajduje się nasze DNA. Nie wiadomo też, czy taki krem nie miałby skutków ubocznych związanych z nieśmiertelnością komórek.

Natura czy środowisko?

Skracanie się chromosomów następuje w liczbie od 50 do 200 par zasad na jeden podział komórkowy. Ten dość szeroki zakres jest podyktowany wieloma czynnikami: genetycznymi, epigenetycznymi oraz środowiskowymi – fizycznymi i psychologicznymi.  

Natomiast samo dziedziczenie dynamiki telomerów jest kwestią sporną. W badaniach na rodzinach trudno jest bowiem kontrolować czynniki niegenetyczne.8 Zazwyczaj miejsce zamieszkania, dieta, styl życia są na tyle podobne między pokoleniami, że nie sposób stwierdzić, czy winę za krótsze życie ponoszą geny, czy środowisko. Wiemy jednak, że końcówki chromosomów są szczególnie wrażliwe na stres oksydacyjny, głównie poprzez aktywność guanin, które z łatwością utleniają się do 8-oksguaniny (patologicznej zmiany DNA).

Poziom ekspresji telomerazy jest ściśle powiązany z czynnikami ryzyka różnych chorób i długością życia. Udowodniono na przykład związek między insulinoopornością, ciśnieniem krwi oraz odkładaniem się tkanki tłuszczowej, a ścieraniem się telomerów.9, 10 Niedobory w ekspresji telomerazy upośledzają bowiem metabolizm cukrów i produkcję insuliny.11

Analogicznie, naukowcy zauważyli znacząco skrócone telomery w monocytach osób cierpiących na cukrzycę typu II.12 Z kolei chromosomy pacjentów z chorobą wieńcową są równe tym u osób zdrowych, lecz o 8 lat starszych!13 Skrócone telomery leukocytów są za to ściśle powiązane z wysokim ryzykiem udarów oraz zawałów,14 a u osób po przebytym udarze długość telomerów pomaga przewidzieć ryzyko śmierci poudarowej, demencji lub osłabienia zdolności poznawczych.15

Bez wątpienia środowisko ma ogromny wpływ na występowanie chorób cywilizacyjnych. Nawet najmniejsze zaniedbanie może zniszczyć najlepszy zestaw genów, z jakim się urodziliśmy. Mówią o tym m.in. pomiary długości telomerów u osób urodzonych z tym samym materiałem genetycznym.16, 17

Dlatego warto pamiętać, że długość telomerów w wielu różnych rodzajach komórek to tak zwany biomarker starości. Odzwierciedla on nasz aktualny stan zdrowia i pomaga oszacować, ile jeszcze pożyjemy, prowadząc określony styl życia. Na szczęście podejmując odpowiednie działania, jesteśmy w stanie odmienić sytuację na naszą korzyść. 

Komercyjne testy na długość telomerów robić czy nie?

Zanim przejdę do działań, jakie możemy powziąć, by wpłynąć na ekspresję telomerazy, kilka słów na temat testów na długość telomerów.

Takie testy są już komercyjnie dostępne, jednak zalecam rozwagę przy ich stosowaniu. Testy wskażą nam bowiem jedynie długość telomerów w przypadkowych komórkach w pewnym momencie naszego życia. Mogą pokazać zupełnie inne wyniki w przeciągu roku lub dla danego typu komórek. Metody mierzenia ich długości różnią się pomiędzy poszczególnymi firmami, dlatego niełatwo jest się porównać do reszty populacji. Dodatkowo nie mamy jeszcze odpowiedniej standaryzacji testów, ponieważ styl życia i środowisko bezpośrednio wpływają na dynamikę ich erozji.18

Poza tym wyobraź sobie, że dowiadujesz się, że masz stosunkowo krótkie telomery – stres związany z tą informacją będzie działał jeszcze gorzej na procesy podziałów komórkowych i w efekcie zamiast wydłużyć życie, skrócisz je o kilka miesięcy lub lat. Równocześnie nie jest to wiedza, która zwalnia Cię z odpowiedzialności dbania o siebie. O wiele lepszym podejściem od sprawdzania, ile nam jeszcze „zostało” życia, jest wdrażanie zmian, które według naukowców powinny pomóc je przedłużyć.

Nasz nieprzyjaciel stres

W 2018 roku Towarzystwo Królewskie w Londynie, czyli najwyższa rangą organizacja naukowa w Wielkiej Brytanii, opublikowała artykuł o hipotezie programowania płodowego biologii telomerów z szalenie ważnym stwierdzeniem:

„Sugerujemy, że wpływ suboptymalnych warunków wewnątrzmacicznych na początkowy stan długości telomerów i zdolności do ekspresji/aktywności telomerazy może pośredniczyć w programowaniu działań związanych ze stresem szlaków oksydacyjnych, immunologicznych, endokrynologicznych i metabolicznych oraz może ostatecznie przyspieszyć dysfunkcję komórek, starzenie się i podatność na choroby w ciągu życia.”19

Innymi słowy, długość i dynamika telomerów dziecka zależy od wszystkiego, co dzieje się w życiu i organizmie przyszłej matki, zarówno na długo przed jak i w trakcie ciąży. Przykładowo najważniejszymi czynnikami wpływającymi na długość telomerów u noworodków są wsparcie, jakie przyszła matka otrzymuje od rodziny w trakcie własnego dzieciństwa, czy palenie papierosów przez ciężarną.

Telomery nowonarodzonych chłopców determinowane są także przez czynniki takie jak kondycja psychiczna matki, jej wykształcenie i masa ciała oraz doświadczenie przemocy seksualnej w przeszłości. Co ciekawe, u dziewczynek nie stwierdzono podobnej zależności od tych czynników. W związku z tym mówi się, że genom chłopców jest mniej odporny na matczyny stres niż dziewczynek. Możemy to powiązać z różnicami w chorobach charakterystycznych dla obu płci oraz odmiennymi mechanizmami starzenia.20

Nadzieję przynoszą badania na szczurach. Pokazują one, że suplementacja koenzymem Q10 potrafi odwrócić procesy przyspieszonego kurczenia się telomerów potomstwa na skutek nieodpowiedniego odżywiania się matki.21 Warto przy tym wsomnieć, że dzieci w wieku 3–15 lat narażone na stres w rodzinie (przemoc, niski status społeczno-ekonomiczny, depresja rodziców, pobyt w instytucji opiekuńczej) również doświadczają przyspieszonej erozji telomerów.22

A co w dorosłym życiu?

O ile nikt nie ma wpływu na stan zdrowia lub kondycję psychiczną matki przed porodem, w dorosłym życiu wszystko zależy już wyłącznie od nas. Naszym zadaniem jest pomoc mechanizmom biologicznym tak, aby wyjściowa tendencja starzenia utrzymała się na stałym poziomie lub (co bardziej nas interesuje) uległa poprawie.

10-letnie badanie monitorujące telomery w białych krwinkach u osób różnego pochodzenia i płci pokazuje, że chroniczny stres na tle psychospołecznym również ma znaczący wpływ na telomery. Co ciekawe, u kobiet bardziej niebezpieczny wydaje się stres osobisty, a mężczyźni mocniej reagują na presję pochodzącą z otoczenia.23 Badania wyłącznie na kobietach pokazały, że u najbardziej zestresowanych pań telomery były równe długości struktur u kobiet o dekadę starszych, które tego stresu nie doświadczały.24

Dlatego za każdym razem, kiedy scrollujesz Facebooka albo portale informacyjne, bezwiednie pochłaniając kolejne krzykliwe nagłówki, pomyśl o kurczeniu się telomerów. Wszechobecny clickbait, hejt i skandaliczne wiadomości zabierają nam dobre kilka miesięcy życia!


Jak zapanować nad telomerami?

W medycznym magazynie The Lancet przeczytamy, że telomery kobiet otyłych są średnio o 240 par zasad azotowych krótsze niż u kobiet szczupłych. Kolejnym czynnikiem negatywnie wpływającym na długość telomerów jest palenie papierosów. Przyspiesza ono skracanie telomerów i to w sposób zależny od dawki. Każda wypalona paczka papierosów skraca telomery o kolejne 5 par zasad rocznie, tj. 18% szybciej w stosunku do osób niepalących.25

W wielu badaniach standardowe skrócenie telomerów wynosi około 15 par zasad rocznie. Natomiast przynajmniej pięć rzetelnych badań dowiodło, że dieta śródziemnomorska, a w szczególności spożywanie dużych ilości owoców i warzyw, wpływa na wydłużanie telomerów.26 Te same badania pokazały, iż spożywanie słodzonych napojów lub przetworzonych produktów mięsnych i tłuszczy sprzyja ich erozji!

Następne ciekawe próby kliniczne dowodzą, że dieta bogata w orzechy i nasiona oraz rośliny strączkowe faktycznie wydłuża życie – u osób, u których 5% dziennego zapotrzebowania energetycznego pochodzi z wymienionych źródeł, zaobserwowano opóźnienie procesu starzenia komórkowego o 1,5 roku! Wystarczy jednak, że orzechy i fasolki będą stanowić 1% codziennej diety, aby wydłużyć telomery o 5 par zasad.27

Chcesz uniknąć demencji? Ćwicz!

Długości telomerów w leukocytach są skutecznym biomarkerem starzenia, szczególnie w kontekście demencji i umieralności.28 Wiele słyszy się o stanach zapalnych, które powodują szereg dysfunkcji w organizmie – od chorób autoimmunologicznych, po choroby neurodegeneracyjne oraz nowotwory. Nie będzie zaskoczeniem, kiedy dodam, że przyczyniają się one również do skracania telomerów.29

A jak możemy w naturalny sposób i minimalnym nakładem sił wydłużyć nasze telomery? Pomoże w tym zdrowy styl życia.

Na przykład praktyka jogi i medytacji w badaniu klinicznym z 2017 okazała się zbawienna dla jego uczestników. Już po 12 tygodniach od wprowadzenia zmian zaobserwowano znacząco obniżony poziom zniszczeń DNA oraz minimalnie dłuższe telomery niż osoby w grupie kontrolnej. Kontynuacja zdrowych nawyków mogłaby uwypuklić tę różnicę.30

Długie telomery komórek mięśni szkieletowych są także pozytywnie powiązane ze zdrowym stylem życia. Sportowcy mają dłuższe telomery niż osoby nieuprawiające sportu, a różnice między tymi grupami rosną wraz z wiekiem.31 Nawet średni poziom aktywności wystarczy, aby skutecznie chronić końcówki chromosomów. To oznacza, że wysiłek fizyczny pomaga pokonać wzmożony proces skracania telomerów, także u osób starszych.

Wielu próbom klinicznym wprawdzie nie udało się wykazać bezpośredniego wpływu ćwiczeń na długość telomerów, lecz bardzo trudno jest kontrolować u uczestników eksperymentów wszystkie istotne zmienne. Natomiast badania biorące pod uwagę całościową adaptację stylu życia – ćwiczenia, opiekę psychologiczną oraz zdrową dietę z sukcesem wykazały długotrwałe zmiany w długości telomerów.

Telomery dbają o Twoją odporność

Na koniec dodajmy również, że długie telomery w komórkach układu odpornościowego są odpowiedzialne za skuteczniejszą reakcję na infekcje.32 Radykalnie skrócić je mogą za to (nawet u młodych osób): zespół stresu pourazowego, depresja, lęk oraz inne zaburzenia psychiczne.33, 34, 35 Osoby otyłe z zaburzeniami snu mają z kolei zdecydowanie krótsze telomery w limfocytach T i B, co może tłumaczyć uczucie przewlekłego zmęczenia oraz podwyższone ryzyko różnych chorób.36

Dowodów na ścisły związek pomiędzy zdrową dietą i aktywnością fizyczną, a długością telomerów nie brakuje. Dlatego pamiętaj, że Twój styl życia ma bezpośredni wpływ na to, kiedy rozpocznie się proces starzenia komórkowego w Twoim organizmie. To codzienne wybory bardziej niż uwarunkowania genetyczne determinują wiek biologiczny. Nie zmarnuj tej wiedzy!

  1. Blackburn, E. H., Epel, E. S., & Lin,J. (2015). Human telomere biology: A contributory and interactive factor in aging, disease risks, and protection. Science (New York, N.Y.), 350(6265), 1193–1198. https://doi.org/10.1126/science.aab3389
  2. Lingner, J., Cooper, J. P., & Cech, T.R. (1995). Telomerase and DNA end replication: no longer a lagging strand problem?. Science (New York, N.Y.), 269(5230), 1533–1534. https://doi.org/10.1126/science.7545310
  3. Meyne, J., Ratliff, R. L., & Moyzis,R. K. (1989). Conservation of the human telomere sequence (TTAGGG)n among vertebrates. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 86(18), 7049–7053. https://doi.org/10.1073/pnas.86.18.7049
  4. Bize, P., Criscuolo, F., Metcalfe, N. B., Nasir, L., & Monaghan, P. (2009). Telomere dynamics rather than age predict life expectancy in the wild. Proceedings. Biological sciences, 276(1662), 1679–1683. https://doi.org/10.1098/rspb.2008.1817
  5. Haussmann, M. F., Winkler, D. W.,O'Reilly, K. M., Huntington, C. E., Nisbet, I. C., & Vleck, C. M. (2003). Telomeres shorten more slowly in long-lived birds and mammals than in short-lived ones. Proceedings. Biological sciences, 270(1522), 1387–1392. https://doi.org/10.1098/rspb.2003.2385
  6. Flanary, B. E., & Kletetschka, G.(2005). Analysis of telomere length and telomerase activity in tree species of various life-spans, and with age in the bristlecone pine Pinus longaeva. Biogerontology, 6(2), 101–111. https://doi.org/10.1007/s10522-005-3484-4
  7. Monaghan P. Telomeres and life histories: the long and the short of it. Ann N Y Acad Sci. 2010 Sep; 1206:130-42. doi:10.1111/j.1749-6632.2010.05705.x. PMID: 20860686.
  8. Gilley, D., Herbert, B. S., Huda, N.,Tanaka, H., & Reed, T. (2008). Factors impacting human telomere homeostasis and age-related disease. Mechanisms of ageing and development, 129(1-2), 27–34. https://doi.org/10.1016/j.mad.2007.10.010
  9. Gardner, J. P., Li, S., Srinivasan, S. R., Chen, W., Kimura, M., Lu, X., Berenson, G. S., & Aviv, A. (2005). Rise in insulin resistance is associated with escalated telomere attrition. Circulation, 111(17), 2171–2177. https://doi.org/10.1161/01.CIR.0000163550.70487.0B
  10. Jeanclos, E., Schork, N. J., Kyvik, K. O., Kimura, M., Skurnick, J. H., & Aviv, A. (2000). Telomere length inversely correlates with pulse pressure and is highly familial. Hypertension (Dallas,Tex. : 1979), 36(2), 195–200. https://doi.org/10.1161/01.hyp.36.2.195
  11. Kuhlow, D., Florian, S., von Figura, G.,Weimer, S., Schulz, N., Petzke, K. J., Zarse, K., Pfeiffer, A. F., Rudolph, K.L., & Ristow, M. (2010). Telomerase deficiency impairs glucose metabolism and insulin secretion. Aging, 2(10), 650–658. https://doi.org/10.18632/aging.100200
  12. Sampson, M. J., Winterbone, M. S., Hughes,J. C., Dozio, N., & Hughes, D. A. (2006). Monocyte telomere shortening and oxidative DNA damage in type 2 diabetes. Diabetes care, 29(2), 283–289. https://doi.org/10.2337/diacare.29.02.06.dc05-1715
  13. Samani, N. J., Boultby, R., Butler, R., Thompson,J. R., & Goodall, A. H. (2001). Telomere shortening in atherosclerosis. Lancet (London, England), 358(9280), 472–473. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(01)05633-1
  14. D'Mello, M. J., Ross, S. A., Briel, M., Anand, S. S., Gerstein, H., & Paré, G. (2015). Association between shortened leukocyte telomere length and cardiometabolic outcomes: systematic review and meta-analysis. Circulation. Cardiovascular genetics, 8(1), 82–90. https://doi.org/10.1161/CIRCGENETICS.113.000485
  15. Martin-Ruiz, C., Dickinson, H. O., Keys, B., Rowan, E., Kenny, R. A., & Von Zglinicki, T. (2006). Telomere length predicts poststroke mortality, dementia, and cognitive decline. Annals of neurology, 60(2), 174–180. https://doi.org/10.1002/ana.20869
  16. Bakaysa, S. L., Mucci, L. A., Slagboom, P.E., Boomsma, D. I., McClearn, G. E., Johansson, B., & Pedersen, N. L.(2007). Telomere length predicts survival independent of genetic influences. Aging cell, 6(6), 769–774. https://doi.org/10.1111/j.1474-9726.2007.00340.x
  17. Kimura, M., Hjelmborg, J. V., Gardner, J.P., Bathum, L., Brimacombe, M., Lu, X., Christiansen, L., Vaupel, J. W., Aviv, A., & Christensen, K. (2008). Telomere length and mortality: a study of leukocytes in elderly Danish twins. American journal of epidemiology, 167(7), 799–806. https://doi.org/10.1093/aje/kwm380
  18. Wolinsky H. (2011). Testing time for telomeres. Telomere length can tell us something about disease susceptibility and ageing, but are commercial tests ready for prime time?. EMBO reports, 12(9), 897–900. https://doi.org/10.1038/embor.2011.166
  19. Entringer, S., de Punder, K., Buss, C., & Wadhwa, P. D. (2018). The fetal programming of telomere biology hypothesis: an update. Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences, 373(1741), 20170151. https://doi.org/10.1098/rstb.2017.0151
  20. Bosquet Enlow, M., Bollati, V., Sideridis, G., Flom, J. D., Hoxha, M., Hacker, M. R., & Wright, R. J. (2018). Sex differences in effects of maternal risk and protective factors in childhood and pregnancy on newborn telomere length. Psychoneuroendocrinology, 95, 74–85. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2018.05.025
  21. Tarry-Adkins, J. L., Blackmore, H. L., Martin-Gronert, M. S., Fernandez-Twinn, D. S., McConnell, J. M., Hargreaves, I. P., Giussani,D. A., & Ozanne, S. E. (2013). Coenzyme Q10 prevents accelerated cardiac aging in a rat model of poor maternal nutrition and accelerated postnatal growth. Molecular metabolism, 2(4), 480–490. https://doi.org/10.1016/j.molmet.2013.09.004
  22. Coimbra, B. M., Carvalho, C. M., Moretti, P. N., Mello, M. F., & Belangero, S. I. (2017). Stress-related telomere length in children: A systematic review. Journal of psychiatric research, 92,47–54. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2017.03.023
  23. Meier, H., Hussein, M., Needham, B., Barber, S., Lin, J., Seeman, T., & Diez Roux, A. (2019). Cellular response to chronic psychosocial stress: Ten-year longitudinal changes in telomere lengthin the Multi-Ethnic Study of Atherosclerosis. Psychoneuroendocrinology, 107, 70–81. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2019.04.018
  24. Epel, E. S., Blackburn, E. H., Lin, J.,Dhabhar, F. S., Adler, N. E., Morrow, J. D., & Cawthon, R. M. (2004).A ccelerated telomere shortening in response to life stress. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 101(49), 17312–17315. https://doi.org/10.1073/pnas.0407162101
  25. Valdes, A. M., Andrew, T., Gardner, J. P., Kimura, M., Oelsner, E., Cherkas, L. F., Aviv, A., & Spector, T. D. (2005). Obesity, cigarette smoking, and telomere length in women. Lancet (London, England), 366(9486), 662–664. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(05)66630-5
  26. Rafie, N., Golpour Hamedani, S., Barak,F., Safavi, S. M., & Miraghajani, M. (2017). Dietary patterns, food groups and telomere length: a systematic review of current studies. European journal of clinical nutrition, 71(2), 151–158. https://doi.org/10.1038/ejcn.2016.149
  27. Tucker L. A. (2017). Consumption of Nuts and Seeds and Telomere Length in 5,582 Men and Women of the National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES). The journal of nutrition, health & aging, 21(3), 233–240. https://doi.org/10.1007/s12603-017-0876-5
  28. Honig, L. S., Schupf, N., Lee, J. H.,Tang, M. X., & Mayeux, R. (2006). Shorter telomeres are associated with mortality in those with APOE epsilon 4 and dementia. Annals of neurology, 60(2),181–187. https://doi.org/10.1002/ana.20894
  29. Zhang, J., Rane, G., Dai, X., Shanmugam, M.K., Arfuso, F., Samy, R. P., Lai, M. K., Kappei, D., Kumar, A. P., & Sethi, G. (2016). Ageing and the telomere connection: An intimate relationship with inflammation. Ageing research reviews, 25, 55–69. https://doi.org/10.1016/j.arr.2015.11.006
  30. Tolahunase, M., Sagar, R., & Dada, R.(2017). Impact of Yoga and Meditation on Cellular Aging in Apparently Healthy Individuals: A Prospective, Open-Label Single-Arm Exploratory Study. Oxidative medicine and cellular longevity, 2017, 7928981. https://doi.org/10.1155/2017/7928981
  31. Arsenis, N. C., You, T., Ogawa, E. F., Tinsley, G. M., & Zuo, L. (2017). Physical activity and telomere length: Impact of aging and potential mechanisms of action. Oncotarget, 8(27), 45008–45019. https://doi.org/10.18632/oncotarget.16726
  32. Najarro, K., Nguyen, H., Chen, G., Xu, M., Alcorta, S., Yao, X., Zukley, L., Metter, E. J., Truong, T., Lin, Y., Li, H.,Oelke, M., Xu, X., Ling, S. M., Longo, D. L., Schneck, J., Leng, S., Ferrucci, L., & Weng, N. P. (2015). Telomere Length as an Indicator of the Robustness of B- and T-Cell Response to Influenza in Older Adults. The Journal of nfectious diseases, 212(8), 1261–1269. https://doi.org/10.1093/infdis/jiv202
  33. Roberts, A. L., Koenen, K. C., Chen, Q., Gilsanz, P., Mason, S. M., Prescott, J., Ratanatharathorn, A., Rimm, E. B.,Sumner, J. A., Winning, A., De Vivo, I., & Kubzansky, L. D. (2017).Posttraumatic stress disorder and accelerated aging: PTSD and leukocyte telomere length in a sample of civilian women. Depression and anxiety, 34(5), 391–400. https://doi.org/10.1002/da.22620
  34. Lindqvist, D., Epel, E. S., Mellon, S. H., Penninx, B. W., Révész, D., Verhoeven, J. E., Reus, V. I., Lin, J., Mahan, L., Hough, C. M., Rosser, R., Bersani, F. S., Blackburn, E. H., & Wolkowitz, O.M. (2015). Psychiatric disorders and leukocyte telomere length: Underlying mechanisms linking mental illness with cellular aging. Neuroscience and biobehavioral reviews, 55, 333–364. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2015.05.007
  35. Needham, B. L., Mezuk, B., Bareis, N., Lin, J., Blackburn, E. H., & Epel, E. S. (2015). Depression, anxiety and telomere length in young adults: evidence from the National Health and Nutrition Examination Survey. Molecular psychiatry, 20(4), 520–528. https://doi.org/10.1038/mp.2014.89
  36. Prather, A. A., Gurfein, B., Moran, P., Daubenmier, J., Acree, M., Bacchetti, P., Sinclair, E., Lin, J., Blackburn, E., Hecht, F. M., & Epel, E. S. (2015). Tired telomeres: Poor global sleep quality, perceived stress, and telomere length in immune cell subsets in obese men and women. Brain, behavior, and immunity, 47, 155–162. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2014.12.011
mgr inż. Ewelina Kamińska
Doktoryzuję się w dziedzinie epigenetyki i biologii chemicznej na Uniwersytecie Ludwiga i Maksymiliana w Monachium.
O NAS
OBSERWUJ NAS
Copyright © 2021 – Mazuko sp. z o.o.